Lời tòa soạn: Điểm đáng bàn nhất không phải là “báo chí có được đăng ảnh bị can hay không”, mà là quyền thông tin của xã hội được phép đi đến đâu trước quyền nhân thân của một cá nhân. Cơ quan tiến hành tố tụng có quyền thu thập hình ảnh để làm hồ sơ; báo chí có quyền thông tin; xã hội có quyền được biết. Nhưng ba quyền đó không đồng nghĩa với một quyền vô hạn để bất kỳ hình ảnh nào trong hồ sơ cũng có thể được đưa lên Internet, nhân bản hàng nghìn lần, gắn quảng cáo, giật tít và tồn tại vĩnh viễn trên môi trường số. Đặc biệt đối với người mới chỉ bị khởi tố, bị can, bị cáo, việc công bố hình ảnh phải luôn đặt cạnh một nguyên tắc rất quan trọng: họ chưa bị coi là có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.

Vì vậy, nếu muốn khởi kiện, trước tiên cần xác định chính xác ảnh từ đâu ra – ai cung cấp – ai quyết định đăng – đăng với mục đích gì – bài viết có phục vụ lợi ích công cộng hay đã chuyển sang khai thác hình ảnh để kiếm tiền – và việc công bố đó gây thiệt hại gì. Xác định đúng chuỗi này mới xác định đúng người phải chịu trách nhiệm.

Để làm rõ vấn đề này ở góc độ bảo vệ quyền hình ảnh cá nhân, Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo đã có buổi trao đổi với Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền – Giám đốc Công ty Luật TNHH HPL – Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh.

Hỏi: Thưa luật sư, một người bị khởi tố hoặc đã bị kết án, hình ảnh trong quá trình làm việc với cơ quan công an sau đó xuất hiện trên báo chí, fanpage, TikTok, YouTube… Trong khi các trang này đều có quảng cáo, tạo doanh thu. Nếu người có hình ảnh không đồng ý thì có thể khởi kiện vì bị sử dụng hình ảnh vào mục đích thương mại không? Nên kiện người chụp, người cung cấp ảnh hay cơ quan báo chí? Công an chụp ảnh để lưu hồ sơ có được quyền cung cấp ra ngoài cho báo chí hay không?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền: Đây là vấn đề phải tách thành ít nhất ba quan hệ pháp lý khác nhau: quyền đối với hình ảnh; quyền thông tin của báo chí; và tính hợp pháp của nguồn cung cấp hình ảnh từ hồ sơ tố tụng.

Trước hết, Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 xác định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Nguyên tắc chung là việc sử dụng hình ảnh phải được người đó đồng ý; nếu sử dụng vì mục đích thương mại thì còn phải trả thù lao, trừ khi có thỏa thuận khác. Tuy nhiên, luật cũng quy định ngoại lệ: hình ảnh có thể được sử dụng mà không cần sự đồng ý nếu nhằm phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng hoặc được ghi nhận từ hoạt động công cộng trong những điều kiện luật định.

Điểm dễ gây tranh luận là: Một bài báo có quảng cáo không đồng nghĩa đương nhiên hình ảnh trong bài báo đang được sử dụng “vì mục đích thương mại”. Báo chí có thể có doanh thu quảng cáo nhưng mục đích trực tiếp của việc đăng hình vẫn có thể là thông tin về một vụ án, sự kiện có tính thời sự, phục vụ quyền được thông tin của xã hội. Muốn khởi kiện theo hướng “khai thác thương mại hình ảnh”, người khởi kiện cần chứng minh hình ảnh của mình được dùng như một yếu tố để quảng cáo, câu khách, tiếp thị sản phẩm, dịch vụ hoặc trực tiếp tạo lợi ích thương mại, chứ không thể chỉ căn cứ vào việc website có banner quảng cáo. Pháp luật về quảng cáo cũng cấm sử dụng hình ảnh cá nhân trong quảng cáo khi chưa được người đó đồng ý, trừ trường hợp pháp luật cho phép.

Nhưng báo chí cũng không có một “quyền miễn trừ tuyệt đối” đối với hình ảnh người bị khởi tố. Người bị khởi tố, bị can, bị cáo chưa đồng nghĩa với người có tội. Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật. Vì vậy, cách sử dụng ảnh, tiêu đề, chú thích hoặc dựng hình khiến công chúng hiểu một người “đã phạm tội” khi vụ án còn đang điều tra, truy tố hoặc xét xử có thể đặt ra vấn đề về nguyên tắc suy đoán vô tội cũng như danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân.

Hỏi: Công an chụp ảnh để làm hồ sơ thì có được đưa cho báo chí?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền: Phải phân biệt quyền thu thập hình ảnh để thực hiện tố tụng và quyền công bố hình ảnh ra công chúng. Việc cơ quan điều tra chụp ảnh bị can, ghi nhận hoạt động hỏi cung, nhận dạng, khám nghiệm hoặc thu thập hình ảnh làm tài liệu hồ sơ là hoạt động phục vụ chức năng tố tụng. Nhưng việc cơ quan có được chuyển chính hình ảnh đó cho báo chí để công bố hay không phải có căn cứ pháp luật, đúng thẩm quyền, đúng mục đích và không thuộc thông tin phải bảo mật. Nói cách khác, “được quyền lưu trong hồ sơ” không mặc nhiên đồng nghĩa với “được quyền phát tán ra bên ngoài”.

Từ ngày 1/1/2026, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đã có hiệu lực, tạo thêm một tầng bảo vệ đối với hoạt động thu thập, sử dụng, cung cấp và xử lý dữ liệu cá nhân. Vì vậy, khi một hình ảnh được lấy từ hồ sơ của cơ quan nhà nước rồi chuyển cho chủ thể khác, phải xem xét cả căn cứ xử lý dữ liệu, mục đích sử dụng và thẩm quyền cung cấp thông tin.

Hỏi: Nếu cho rằng quyền hình ảnh bị xâm phạm thì kiện ai?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền: Không nhất thiết chỉ có một bị đơn. Phải truy ngược chuỗi hành vi. Nếu phóng viên hoặc cá nhân tự chụp hình tại một hoạt động công khai và cơ quan báo chí quyết định đăng, phải xem xét trước hết hành vi sử dụng và công bố hình ảnh của cơ quan báo chí. Nếu hình ảnh xuất phát từ hồ sơ tố tụng và bị một cá nhân có trách nhiệm cung cấp trái thẩm quyền, có thể phải xem xét riêng trách nhiệm của người hoặc cơ quan đã cung cấp hình ảnh.

Nếu fanpage, kênh TikTok, YouTube hoặc website lấy lại ảnh rồi dùng để giật tít, quảng cáo hoặc khai thác thương mại vượt ra ngoài mục đích thông tin ban đầu thì chính chủ thể đăng lại cũng có thể phát sinh trách nhiệm độc lập. Điều 32 BLDS cho phép người có hình ảnh yêu cầu Tòa án buộc người vi phạm và các chủ thể có liên quan thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt việc sử dụng hình ảnh, bồi thường thiệt hại và áp dụng các biện pháp khác theo luật.

Hỏi: Người đã bị kết án thì có còn quyền đối với hình ảnh không?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền: Có. Bản án hình sự làm phát sinh trách nhiệm hình sự theo nội dung bản án, nhưng không làm cá nhân mất toàn bộ các quyền nhân thân. Một người đã bị kết án vẫn có quyền đối với hình ảnh, danh dự, nhân phẩm, đời sống riêng tư trong phạm vi pháp luật bảo vệ. Chỉ có điều, đối với những vụ án có tính chất thời sự hoặc liên quan lợi ích công cộng, phạm vi báo chí được quyền đưa tin có thể rộng hơn.

Vì vậy, tranh chấp không thể giải quyết đơn giản bằng công thức: “không xin phép = chắc chắn vi phạm”; mà phải xem xét mục đích đăng ảnh, nguồn ảnh, thời điểm đăng, nội dung bài viết, cách chú thích, mức độ cần thiết của việc nhận diện người trong ảnh và hậu quả thực tế.

Phạm Tài