Bảo vệ bản quyền điện ảnh trước kỷ nguyên AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong ngành công nghiệp điện ảnh toàn cầu. Không chỉ hỗ trợ nâng cao hiệu quả sản xuất, công nghệ này còn làm nảy sinh nhiều vấn đề pháp lý mới liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và việc khai thác các tác phẩm sáng tạo.

Đây là nội dung được nhiều chuyên gia, nhà quản lý, luật gia, doanh nghiệp và các nhà làm phim trao đổi tại hội thảo "Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh", diễn ra trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV).

Hội thảo được tổ chức nhằm đánh giá những tác động của AI đối với ngành điện ảnh, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp bảo vệ bản quyền, thúc đẩy sự phát triển của ngành trong bối cảnh chuyển đổi số.

 AI mở ra cơ hội nhưng cũng tạo ra nhiều thách thức mới 

Tại hội thảo, các chuyên gia nhận định AI đang trở thành công cụ quan trọng trong nhiều công đoạn sản xuất phim. Nhờ khả năng xử lý dữ liệu lớn và tự động hóa nhiều quy trình, AI có thể hỗ trợ dựng phim, xử lý hậu kỳ, thiết kế phân cảnh, phục dựng hoặc điều chỉnh hình ảnh diễn viên, qua đó giúp giảm chi phí và rút ngắn thời gian sản xuất.

Đối với điện ảnh Việt Nam, việc tiếp cận và ứng dụng AI được xem là cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng một nền công nghiệp điện ảnh hiện đại và từng bước phát triển thành ngành công nghiệp văn hóa có giá trị cao.

Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, nhấn mạnh rằng việc chủ động tiếp cận và ứng dụng AI cùng công nghệ số là yêu cầu tất yếu trong quá trình hội nhập và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo bà, một ngành điện ảnh phát triển bền vững không chỉ cần những tác phẩm chất lượng, đội ngũ sáng tạo tài năng, nhà sản xuất chuyên nghiệp và thị trường lành mạnh, mà còn phải có hệ thống bảo vệ sở hữu trí tuệ hiệu quả. Khi quyền sáng tạo được tôn trọng và môi trường sáng tạo được bảo vệ, người làm nghề sẽ yên tâm đầu tư trí tuệ, công sức, qua đó góp phần thu hút thêm nguồn lực cho ngành điện ảnh.

 Khoảng trống bản quyền trong thời đại AI 

Bên cạnh những lợi ích về công nghệ, AI cũng đang tạo ra các thách thức pháp lý chưa từng có đối với ngành điện ảnh.

Một trong những vấn đề lớn nhất là dữ liệu đầu vào của các mô hình AI. Để có thể tạo ra nội dung mới, các hệ thống này thường được huấn luyện trên khối lượng dữ liệu khổng lồ, bao gồm phim ảnh, kịch bản và nhiều tác phẩm đã được bảo hộ bản quyền. Việc sử dụng các dữ liệu này mà không có cơ chế xin phép hoặc chia sẻ lợi ích đang gây nhiều tranh luận trong cộng đồng sáng tạo.

Ở chiều ngược lại, các sản phẩm do AI tạo ra cũng đặt ra câu hỏi về chủ thể sở hữu quyền tác giả. Hiện nay, nhiều quốc gia vẫn chưa có cách tiếp cận thống nhất đối với các tác phẩm được tạo ra hoàn toàn hoặc một phần bằng AI.

Theo TS. Bùi Thị Bích Liên, giảng viên Luật Sở hữu trí tuệ, Trường Đại học FPT, quan điểm phổ biến của nhiều học giả và cơ quan quản lý bản quyền trên thế giới là quyền tác giả chỉ phát sinh khi có sự sáng tạo mang ý chí của con người. Vì vậy, các tác phẩm do AI tạo ra hoàn toàn thường không được hoặc chỉ được bảo hộ ở phạm vi rất hạn chế.

Bà cho rằng thách thức hiện nay là tìm được sự cân bằng giữa việc khuyến khích ứng dụng AI một cách có trách nhiệm với việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của các ngành công nghiệp sáng tạo.

Không thể chỉ xử lý sau khi vi phạm đã xảy ra 

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Trịnh Thị Thủy Liên, Tổng Giám đốc VinStudio, nhận định AI không phải là đối tượng cần bị loại bỏ, nhưng cũng không thể được sử dụng thiếu kiểm soát.

Theo bà, giá trị cốt lõi của ngành điện ảnh nằm ở các tài sản trí tuệ được đầu tư trong nhiều năm, từ kịch bản, nhân vật, thế giới hư cấu đến thương hiệu của bộ phim. Nếu các mô hình AI sử dụng những tài sản này để huấn luyện mà không có cơ chế cấp phép, ghi nhận hay chia sẻ lợi ích phù hợp, động lực đầu tư sáng tạo sẽ dần bị suy giảm.

Bà nhấn mạnh rằng vấn đề không nằm ở việc lựa chọn giữa AI và sáng tạo, mà là bảo vệ đồng thời cả sự đổi mới công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ.

Theo bà Trịnh Thị Thủy Liên, Việt Nam đã có nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ khi Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh. Việt Nam cũng đã gia nhập Hiệp ước WIPO về quyền tác giả (WCT) và Hiệp ước WIPO về biểu diễn và bản ghi âm (WPPT) từ năm 2022. Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 tiếp tục khẳng định quyền tác giả gắn với các tác phẩm được tạo ra trực tiếp bằng lao động trí tuệ và tinh thần của con người.

Theo bà, khoảng trống hiện nay chủ yếu nằm ở năng lực thực thi pháp luật cũng như cách doanh nghiệp xây dựng hợp đồng và quy trình quản lý tài sản trí tuệ. "Sở hữu trí tuệ là tài sản chiến lược của kỷ nguyên AI và việc bảo vệ tài sản này không thể chỉ trông chờ vào các vụ kiện sau khi vi phạm đã xảy ra", bà nhấn mạnh.

Chủ động thích ứng để bảo vệ giá trị sáng tạo 

Ở góc độ nghiên cứu, GS. Hồ Tú Bảo, Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học dữ liệu, Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM), cho rằng tài sản trí tuệ trong điện ảnh bao gồm nhiều lớp khác nhau như kịch bản, hình ảnh, âm nhạc, quyền hình ảnh của diễn viên và cả phong cách sáng tạo.

Theo ông, phong cách nghệ thuật là yếu tố có giá trị đặc biệt nhưng cũng khó được bảo hộ nhất về mặt pháp lý. AI có thể học hỏi và mô phỏng phong cách của một đạo diễn mà không nhất thiết vi phạm bản quyền theo quy định hiện hành.

Vì vậy, người làm nghề cần chủ động xây dựng thương hiệu cá nhân, phát triển cộng đồng khán giả trung thành và tạo ra những giá trị sáng tạo mang dấu ấn riêng, những yếu tố mà AI khó có thể sao chép hoàn toàn.

Các ý kiến tại hội thảo đều thống nhất rằng AI sẽ tiếp tục trở thành một phần không thể thiếu của ngành điện ảnh. Thách thức đặt ra không phải là ngăn cản sự phát triển của công nghệ, mà là xây dựng một hành lang pháp lý minh bạch, cơ chế thực thi hiệu quả và chiến lược phát triển phù hợp để vừa khai thác được lợi ích của AI, vừa bảo vệ quyền tác giả và giá trị sáng tạo, nền tảng cốt lõi cho sự phát triển bền vững của ngành điện ảnh trong kỷ nguyên số.   

Thái An