Theo sử sách địa phương làng Đại Hoàng, xã Hoà Hậu (Lý Nhân, Hà Nam) ghi lại, một lần vua Trần xuôi thuyền từ kinh thành Thăng Long về hành cung Thiên Trường yết kiến Thái Thượng Hoàng nghỉ chân tại phủ Lý Nhân đã ăn thử giống chuối địa phương. Thấy loại quả có vị ngọt, hương thơm, càng ăn càng thấy ngon; Vua ban thưởng và truyền cho người dân nhân giống. Từ đó, chuối làng Đại Hoàng mang tên chuối Ngự, hay còn gọi là chuối “tiến Vua”. Có lẽ vì thế, đặc sản chuối Ngự Đại Hoàng được nhiều người lựa chọn làm quà biếu, quà tặng, bày mâm dâng lên bàn thờ gia tiên trong mỗi dịp lễ Tết.

Trước năm 2000 giống chuối Ngự Đại Hoàng từng có nguy cơ mất nguồn gen do không được đầu tư, chăm sóc đúng kỹ thuật. Bên cạnh đó, ảnh hưởng bởi thiên tai, bão gió khiến diện tích dần bị giảm mạnh. Từ năm 2001, Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF/SGP - UNDP) hỗ trợ kinh phí, tổ chức hướng dẫn kỹ thuật trồng và chăm sóc cho người dân địa phương với mục đích: Bảo tồn và phát triển giống gen quý chuối Ngự Đại Hoàng. Năm 2009, sản phẩm chuối Ngự Đại Hoàng được Bộ Khoa học và Công nghệ cấp chứng nhận Chỉ dẫn địa lý và cấp Giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể, lọt top 50 trái cây nổi tiếng Việt Nam. Đó là điều kiện thuận lợi giúp bà con trong vùng mở rộng diện tích trồng và tiêu thụ sản phẩm. Đến nay, toàn xã Hòa Hậu đã có hơn 100 hộ trồng chuối với khoảng 60ha chuối ngự, tăng 45ha so với năm 2001, sản lượng hàng năm đạt trên 1.300 tấn. Trung bình một ha chuối Ngự Đại Hoàng một năm đem lại thu nhập cho người nông dân từ 300 – 400 triệu đồng.

Nhờ trồng chuối Ngự, nhiều hộ nông dân trong vùng có thu nhập cao. Điển hình như hộ ông Trần Khắc Lâm, hội viên Hội Sản xuất và Tiêu thụ chuối Ngự Đại Hoàng đang sở hữu diện tích trồng chuối với khoảng hơn 300 gốc chuối. Trung bình một năm với điều kiện thời tiết thuận lợi ông Lâm thu được 600 buồng chuối, mỗi buồng chuối khoảng 200 - 300 nghìn, tương đương với 30 - 50 nghìn đồng/nải, một năm trừ chi phí đầu tư chăm sóc ông thu về khoảng 90 – 100 triệu đồng/năm.

Ông Lâm chia sẻ: Yếu tố đất tại đây làm nên thương hiệu chuối ngon nhưng còn tùy thuộc vào cách trồng và chăm sóc của người nông dân.Thời tiết  nắng quá hay lạnh quá, hoặc chăm sóc không đúng quy trình thì chất lượng cũng như năng suất sẽ không đạt. Ví như khi thời tiết đang rét chuyển sang nắng hoặc mưa nhiều sẽ khiến chuối bị nứt. Nắm bắt được các yếu tố đó người trồng chuối phải biết rõ quy trình chăm sóc cây trồng, che đậy và chăm sóc kịp thời khi thời tiết thay đổi. Mất công, mất sức nhiều xong bù lại vào những dịp lễ, Tết giá thành một buồng chuối lên tới 500 – 600 nghìn đồng, đem lại thu nhập cao so với nhiều loại cây ăn quả khác.

Giá thành cao, chất lượng thơm ngon, song có thời gian chuối Ngự Đại Hoàng còn phải đối mặt với tình trạng một số người thu gom trà trộn chuối Ngự Đại Hoàng với chuối ngự trồng ở các địa phương khác khiến thương hiệu chuối Ngự Đại Hoàng bị ảnh hưởng. Hơn nữa, cũng là giống chuối ngự nếu trồng ở khu vực làng Đại Hoàng (cũ) nay là khu vực Nhân Hậu xã Hòa Hậu chất lượng, hương vị sẽ khác hẳn so với trồng ở nơi khác. Để tránh sự nhầm lẫn, sản phẩm chuối ngự Đại Hoàng đã có tem, nhãn, Giấy chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm và được nhiều người tiêu dùng biết đến. Đây là cách để giúp chuối ngự Đại Hoàng khẳng định được nguồn gốc xuất xứ, không bị trà trộn bởi chuối ngự trồng ở địa phương khác. 

Bà Trần Thị Ngân, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và Tiêu thụ chuối Ngự Đại Hoàng cho biết: Hiện nay, chuối ngự Đại Hoàng đã chinh phục được thị trường khó tính như Hà Nội, thành phố Nam Định và một số tỉnh lân cận. Đặc biệt, Công ty VinEco (Tập đoàn Vingroup) thu mua, đưa vào hệ thống siêu thị giới thiệu với người dùng trên cả nước. Đây là cơ hội lớn, tạo đà cho xã Hòa Hậu mở rộng và phát triển diện tích trồng chuối Ngự, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân trong vùng. 

Trần Giang - Viết Sơn - Minh Thơm