Sở hữu trí tuệ: Nên tảng quan trọng của hạ tầng kinh tế số

Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, Tiến sĩ Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân nhấn mạnh, sự phát triển nhanh chóng của dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và thiết bị thông minh đang làm thay đổi căn bản cách thức sáng tạo, lưu giữ, phân phối và khai thác các sản phẩm văn hóa.

Trong môi trường số, một tác phẩm có thể được lan truyền chỉ trong thời gian rất ngắn, vượt qua mọi giới hạn địa lý. Cùng với cơ hội mở rộng thị trường, công nghệ cũng đặt ra nhiều câu hỏi về quyền tác giả, trách nhiệm của nền tảng, phương thức bảo vệ sáng tạo và khả năng chuyển hóa tài sản trí tuệ thành giá trị kinh tế.

Theo thông tin tại hội thảo, nhu cầu đối với các sản phẩm văn hóa Việt Nam như phim ảnh, âm nhạc, xuất bản phẩm đang tăng trưởng mạnh. Số liệu của Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam cho thấy, năm 2025, doanh thu tiền sử dụng tác quyền đạt hơn 424,3 tỷ đồng, tăng 8%, trong đó riêng website và ứng dụng số mang về gần 298 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy tài sản trí tuệ trên môi trường số ngày càng trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, nếu quyền sở hữu không được xác lập rõ ràng, cơ chế cấp phép thiếu minh bạch và hành vi vi phạm không được xử lý kịp thời, sự phát triển của thị trường số cũng kéo theo nguy cơ thất thoát lớn về bản quyền.

Theo Tiến sĩ Phan Văn Hùng, sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận như một bộ phận của hạ tầng thể chế cho kinh tế số, kinh tế tri thức và phát triển văn hóa. Mục tiêu không chỉ là bảo vệ, ngăn chặn hành vi xâm phạm mà còn phải làm cho tài sản trí tuệ được xác lập, định giá, giao dịch và chuyển hóa thành giá trị kinh tế, xã hội.

Cách tiếp cận này hướng tới xây dựng hệ sinh thái từ “Sáng tạo, Sở hữu, Phân phối”, qua đó khai thác tốt hơn nguồn lực sáng tạo và hình thành thị trường cho các sản phẩm trí tuệ.

Cần chuyển trọng tâm từ xử lý vi phạm sang quản trị toàn bộ vòng đời tác phẩm

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại hội thảo là khoảng cách giữa quy định pháp luật và hiệu quả thực thi trong thực tế.

Trên môi trường số, một nội dung vi phạm có thể nhanh chóng được sao chép, phát tán trên nhiều nền tảng. Việc gỡ bỏ một đường dẫn không đồng nghĩa với việc hành vi vi phạm chấm dứt, bởi nội dung có thể tiếp tục xuất hiện ở những địa chỉ khác.

Từ thực tế này, Tiến sĩ Phan Văn Hùng cho rằng cần chuyển từ xử lý đơn lẻ sang cơ chế định danh, truy vết, phối hợp và chống tái phạm; từ tư duy “xử lý khi có vi phạm” sang chủ động quản trị và phòng ngừa.

Theo đó, cần định danh rõ tài sản trí tuệ, tác giả và chủ sở hữu; đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ, đối soát dữ liệu giữa cơ quan quản lý, chủ thể quyền, tổ chức đại diện quyền, nền tảng số và doanh nghiệp công nghệ. Quy trình thông báo, gỡ bỏ, ngăn chặn truy cập cần đủ nhanh, rõ trách nhiệm và có khả năng xử lý hành vi tái phạm.

Đây cũng là vấn đề được Luật sư Lê Quang Vinh, Thành viên Ban Pháp chế Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam, Giám đốc Công ty SHTT Bross & Partners, phân tích trong tham luận “Thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số: Từ phản ứng theo từng đường dẫn đến một cơ chế bảo vệ có khả năng truy vết, phối hợp và chống tái phạm”.

Theo hướng tiếp cận này, trọng tâm thực thi cần từng bước chuyển sang định vị và xử lý chủ thể đứng sau hành vi vi phạm, thay vì chỉ dừng ở việc gỡ bỏ các đường dẫn chứa nội dung xâm phạm.

Kỷ nguyên AI đang đặt ra những bài toán pháp lý mới cho lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Trí tuệ nhân tạo là một nội dung nổi bật tại hội thảo, khi công nghệ này đang tác động trực tiếp đến cả quá trình sáng tạo và khai thác sản phẩm trí tuệ.

Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên, Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, tập trung phân tích những thách thức pháp lý trong kỷ nguyên AI và phản ứng lập pháp của Việt Nam.

Các vấn đề được đặt ra gồm việc thu thập, xử lý dữ liệu phục vụ phát triển, huấn luyện và vận hành hệ thống AI; minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa; cũng như xác định quyền và trách nhiệm của các chủ thể tham gia chuỗi phát triển, cung cấp và sử dụng AI.

Từ góc độ pháp lý, hội thảo đặt ra câu hỏi đáng chú ý: dữ liệu có thể tiếp cận công khai trên internet có đồng nghĩa với việc được tự do sao chép và sử dụng để huấn luyện AI hay không? Làm thế nào để truy xuất nguồn gốc dữ liệu và phân định trách nhiệm giữa nhà phát triển, nhà cung cấp, bên triển khai và người sử dụng AI?

Đây là những vấn đề có ý nghĩa ngày càng lớn trong bối cảnh công nghệ AI phát triển nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều cơ chế quản lý truyền thống.

Tại Hội thảo, ông Trần Văn Trí, Giám đốc Công ty Luật Việt Nam, trong tham luận “Quyền sở hữu trí tuệ trong phát triển hệ thống trí tuệ nhân tạo”, tập trung làm rõ ranh giới quyền sở hữu trí tuệ đối với dữ liệu đầu vào phục vụ huấn luyện AI và sản phẩm đầu ra, qua đó đặt vấn đề xác định rõ trách nhiệm giữa nhà phát triển và người sử dụng AI.

Công nghệ phải trở thành công cụ bảo vệ quyền trong nền kinh tế số

Bên cạnh giải pháp pháp lý, các đại biểu cũng nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong quản trị và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị, nhà sáng lập Công ty CP Công nghệ DipNet, giới thiệu giải pháp ứng dụng blockchain và hạ tầng số trong quản lý, bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường mạng.

Theo hướng tiếp cận được trình bày, công nghệ có thể hỗ trợ định danh số cho tác phẩm, tự động hóa hoạt động rà quét, theo dõi việc khai thác và phân phối doanh thu bản quyền trực tiếp tới nhà sáng tạo.

Điểm đáng chú ý là yêu cầu xây dựng một cơ chế quản trị quyền có khả năng trả lời minh bạch ba câu hỏi: ai sở hữu, ai có quyền sử dụng và dòng tiền đi về đâu.

Trong khi đó, ông Phạm Văn Tài, diễn giả từ Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo, đã mang đến những dẫn chứng từ vụ việc liên quan đến BH Media để phân tích những “vùng xám” có thể bị lợi dụng trong quá trình khai thác bất hợp pháp tác quyền âm nhạc trên các nền tảng mạng xã hội.

Những phân tích thực tiễn này cho thấy bảo hộ quyền trong môi trường số không thể chỉ dựa vào việc phát hiện và xử lý từng trường hợp, mà cần một hệ thống có khả năng nhận diện, giám sát, truy vết và đối soát quyền một cách liên tục.

Hướng tới hệ sinh thái văn hóa số minh bạch

Tại phiên tọa đàm, các diễn giả cùng trao đổi về những giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn trong phát triển văn hóa số. Một trong những đề xuất được đưa ra là khẩn trương hiện thực hóa các cơ chế về hạ tầng văn hóa số, hướng tới xây dựng hệ thống quản lý, bảo vệ bản quyền số liên thông và sàn giao dịch bản quyền số minh bạch.

Các đại biểu cũng thống nhất về sự cần thiết của cơ chế phản ứng nhanh, liên ngành giữa cơ quan quản lý, tòa án, nhà cung cấp dịch vụ internet và các nền tảng số xuyên biên giới nhằm xử lý nhanh hành vi vi phạm, trong đó có yêu cầu ngăn chặn, phong tỏa dòng tiền bất hợp pháp.

Tư duy quản trị quyền vì vậy cần được mở rộng từ xử lý vi phạm sang quản trị toàn bộ vòng đời của tác phẩm, từ xác lập quyền, định danh, cấp phép, khai thác đến đối soát và phân chia lợi ích.

Thông điệp xuyên suốt hội thảo là bảo hộ sở hữu trí tuệ phải đi cùng phát triển văn hóa số. Việc tạo ra tác phẩm cần được bảo vệ, hoạt động chia sẻ cần tôn trọng quyền, còn việc khai thác và thu lợi từ thành quả sáng tạo của người khác phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và bảo đảm lợi ích chính đáng của chủ thể quyền.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP và hướng tới những bước phát triển cao hơn vào năm 2045, việc bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ đang trở thành một trong những điều kiện quan trọng để phát triển thị trường văn hóa.

Với những tham luận chất lượng cao, Hội thảo đã khai thác được nhiều vấn đề cấp thiết cần được tháo gỡ liên quan đến vấn đề bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, qua đó, các chuyên gia đầu ngành cũng đưa ra nhiều đề xuất có tính thực tiễn cao nhằm khơi thông nguồn lực sáng tạo, hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi và ứng dụng công nghệ để biến tài sản trí tuệ thành động lực phát triển công nghiệp văn hóa số Việt Nam.

Phạm Tài - Thái An