Không đơn thuần đưa tin hay phổ biến kiến thức, báo chí – ở một tầng sâu hơn – còn là thiết chế kiến tạo nhận thức, phản biện chính sách và kết nối cộng đồng tri thức. Với những tạp chí chuyên sâu như Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo, chức năng đó càng trở nên quan trọng trong bối cảnh tài sản trí tuệ đã trở thành “nền móng mềm” cho tăng trưởng kinh tế và vị thế quốc gia.

Trong một thế giới mà ý tưởng, thương hiệu, dữ liệu và sáng chế có thể quyết định sự sống còn của doanh nghiệp, số phận của một vùng đất, hay tương lai của một ngành nghề – thì việc truyền thông đúng, trúng và có chiều sâu về IP không chỉ là nhiệm vụ báo chí, mà là một phần của sứ mệnh phát triển bền vững.

Viết về sở hữu trí tuệ hôm nay không chỉ là phản ánh hiện tượng, mà là góp phần định hình hệ giá trị của một xã hội biết trân trọng sáng tạo và bảo vệ công lý tri thức.

Nâng cao nhận thức cộng đồng về tài sản trí tuệ – từ khoảng trống đến cơ hội

Theo báo cáo của WIPO năm 2023, Việt Nam chỉ có 1.107 đơn đăng ký sáng chế quốc tế PCT, trong khi Trung Quốc đạt trên 70.000, Hàn Quốc gần 20.000. Dư địa sáng tạo là có, nhưng khoảng trống nhận thức và năng lực khai thác IP còn rất lớn.

Khảo sát của Cục Sở hữu trí tuệ (2022) cho thấy:

Trên 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa từng đăng ký nhãn hiệu hay sáng chế.

Gần 62% không có bộ phận hoặc nhân sự phụ trách IP.

Bên cạnh doanh nghiệp, giới sáng tạo trẻ cũng đang đối mặt với sự thiếu hụt kiến thức về IP. Một khảo sát tại TP.HCM (2023) cho thấy chỉ 18% sinh viên ngành nghệ thuật và công nghệ có hiểu biết cơ bản về quyền tác giả; chỉ 5% từng sử dụng hệ thống đăng ký bảo hộ IP.

Như thế để thấy rằng, truyền thông IP nếu được thực hiện nghiêm túc và nhất quán sẽ góp phần hình thành một “văn hóa sở hữu trí tuệ” – nơi mọi ý tưởng được nhận diện, bảo vệ và phát triển đúng giá trị.

Kết nối các chủ thể của hệ sinh thái đổi mới: từ ý tưởng đến thực thi

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022, phù hợp các cam kết quốc tế (CPTPP, EVFTA), đã mở ra hành lang pháp lý rộng lớn cho bảo hộ và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, năng lực vận dụng luật trong thực tiễn vẫn còn nhiều hạn chế.

Tạp chí có thể đóng vai trò “bản đồ trung gian mềm”:

Hướng dẫn doanh nghiệp bảo vệ nhãn hiệu khi mở rộng thị trường.

Kết nối nhà sáng chế với luật sư, đơn vị định giá, nhà đầu tư.

Giải thích rõ các điều khoản phức tạp như Điều 199 (xử lý xâm phạm), hay nội dung phức tạp như quyền tác giả trong môi trường số (Điều 19 và Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, Nghị định số 22/2018/NĐ-CP; Hiệp định WIPO Copyright Treaty (WCT),…

Đáng chú ý, trong khuôn khổ IP Platform của WIPO, nhiều quốc gia đã phát triển các trung tâm thông tin IP dựa trên nền tảng báo chí chuyên ngành. Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo mô hình này – nơi Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo vừa làm truyền thông, vừa hỗ trợ xây dựng “bản đồ tri thức IP” theo ngành, vùng và lĩnh vực.

Góp tiếng nói bảo vệ quyền IP của nhóm yếu thế

Tài sản trí tuệ của nông dân, nghệ nhân, làng nghề… dễ bị xâm phạm do thiếu năng lực bảo hộ. Luật IP đã quy định tại Điều 9 (chính sách hỗ trợ IP sản phẩm đặc thù), nhưng nhiều vụ việc vẫn bị bỏ quên vì thiếu tiếng nói pháp lý và truyền thông.

Một ví dụ điển hình là vụ “Mắm cáy Tứ Kỳ” (Hải Dương) bị một doanh nghiệp ngoài tỉnh đăng ký nhãn hiệu. Nhờ báo chí vào cuộc, địa phương đã hỗ trợ xác lập quyền tập thể cho người dân.

Tạp chí có thể:

Phản ánh các vụ việc điển hình (xâm phạm giống cây trồng, chiếm đoạt nhãn hiệu địa phương…).

Gợi mở chính sách và hướng dẫn nhóm yếu thế tiếp cận bảo hộ IP.

Trong hành trình bảo vệ công lý sáng tạo, báo chí là nơi tiếng nói của người nhỏ được lắng nghe.

Khơi nguồn cảm hứng tri thức từ những câu chuyện IP người thật – việc thật

Không có gì truyền cảm hứng bằng một sáng chế thực sự tạo ra thay đổi.

Kỹ sư Hồ Viết Thống với “câu chuyện” về trạm biến áp một cột (02 Bằng độc quyền GPHI; 01 Bằng độc quyền Sáng chế (số 16416 – năm 2017, cho Trạm biến áp một cột), 02 Bằng độc quyền KDCN (số 23794 – năm 2017, cho Trạm biến áp một cột hợp bộ, số 33729 – năm 2019, cho Trụ đỡ máy biến áp) và đăng ký bảo hộ độc quyền KDCN – năm 2019, cho Trạm biến áp hợp bộ).

Luật sư Trương Anh Tú (TAT Lawfirm) với các vụ việc bảo vệ thương hiệu: Tranh chấp quyền tác giả vở diễn “Tinh Hoa Bắc Bộ”, Vụ án xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với Bia Sài Gòn, Vụ án tranh chấp tài sản sở hữu trí tuệ Nhựa Bình Minh,…

Không chỉ sáng chế kỹ thuật, các tài sản phi vật thể – như nhãn hiệu, thiết kế, biểu trưng – cũng cần được khơi dậy và tôn vinh. Việc hồi sinh thương hiệu “Xà bông Cô Ba”, “Nước mắm Liên Thành” cho thấy IP có thể trở thành cầu nối ký ức – thị trường – bản sắc dân tộc.

Tham gia phản biện và kiến tạo chính sách sở hữu trí tuệ quốc gia

Tạp chí là nơi hội tụ tiếng nói chuyên gia, có thể trở thành lực lượng tham vấn trong hoạch định chính sách. Đặc biệt khi: Các vấn đề mới như AI, dữ liệu lớn, sáng tạo máy học đặt ra khoảng trống pháp lý; Việc thương mại hóa tài sản trí tuệ còn thiếu hướng dẫn thực thi thống nhất. Một số đề xuất từ báo chí đã được lắng nghe. Năm 2021, Tạp chí SHTT & ST đề xuất miễn giảm phí đăng ký IP cho hợp tác xã vùng sâu. Đến 2023, Cục SHTT chính thức triển khai gói hỗ trợ chuyên biệt cho nhóm này.

Một chính sách tiến bộ luôn cần tích lũy tiếng nói từ thực tiễn – báo chí là nơi tập hợp, sàng lọc và truyền tải tiếng nói ấy.

Từ thiết chế thông tin đến động lực phát triển quốc gia

100 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam là dấu mốc để nhìn lại – không chỉ quá khứ đấu tranh, mà cả tương lai kiến thiết.

Trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo, báo chí không chỉ là nhân chứng, mà phải trở thành động lực kiến tạo tri thức, người đồng hành cùng công lý sở hữu trí tuệ, và người kết nối cộng đồng sáng tạo Việt.

Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo, nếu tiếp tục vững vàng trên con đường đó, sẽ không chỉ là một tạp chí – mà là thiết chế xã hội thúc đẩy công bằng, bền vững, và đầy trí tuệ cho quốc gia trong thế kỷ 21.

NB. Phạm Tài (Phúc Huy)