Tuy nhiên, đằng sau tốc độ tăng trưởng ấn tượng là "vùng xám" về vi phạm bản quyền, đang bóp nghẹt giá trị sáng tạo và làm mờ nhạt bản sắc Việt trong không gian số. Bản quyền phần mềm không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là nền tảng văn hóa cốt lõi, quyết định tương lai phát triển bền vững của ngành công nghiệp đầy tiềm năng này.

Việt Nam hiện có hơn 30 triệu người chơi game online và hơn 400 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này. Nhiều studio Việt như Amanotes, Wolffun Game, Topebox, hay VNG Games đã đưa game Việt lọt top tải về toàn cầu, khẳng định năng lực công nghệ và tư duy sáng tạo của người trẻ. Cùng với game, các ứng dụng do người Việt phát triển (chỉnh ảnh, thiết kế, học trực tuyến...) cũng đang định hình hệ sinh thái sáng tạo số quốc gia.

Tuy nhiên, con đường đến một nền công nghiệp game và phần mềm có thương hiệu vẫn đầy gian nan. Vấn đề vi phạm bản quyền đang diễn ra phổ biến và phức tạp. Theo thống kê từ Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), nhiều sản phẩm của studio Việt bị sao chép gần như nguyên vẹn, chỉ thay đổi tên hoặc giao diện rồi tung lên các nền tảng quốc tế.

Nguy hiểm hơn, ý thức tôn trọng sản phẩm trí tuệ trong cộng đồng người dùng còn rất thấp. Thói quen tải game "lậu" hay sử dụng phần mềm "crack" (bẻ khóa) với tâm lý "miễn phí là được" đã trở thành một căn bệnh mãn tính. Chính thói quen tiêu dùng thiếu văn hóa này đã xóa sạch giá trị lao động của hàng trăm lập trình viên, họa sĩ, nhà thiết kế, khiến doanh nghiệp Việt khó tích lũy vốn để tái đầu tư vào sản phẩm mới, và kết quả là chỉ khoảng 30% doanh thu ngành game đến từ các sản phẩm "Make in Vietnam".

Vấn đề bản quyền phần mềm và game có tính chất phức tạp hơn các lĩnh vực sáng tạo truyền thống như văn học, điện ảnh, âm nhạc. Mỗi trò chơi có thể chứa hàng nghìn tệp âm thanh, hình ảnh, kịch bản, và đặc biệt là mã lập trình. Khi bị sao chép hay hack, toàn bộ tài sản trí tuệ của nhà sáng tạo bị đánh cắp.

Câu chuyện bản quyền do đó không chỉ dừng lại ở hệ thống pháp lý, mà còn là một vấn đề văn hóa, thể hiện sự tôn trọng đối với sáng tạo và trí tuệ. Ở nhiều quốc gia, giáo dục về quyền sở hữu trí tuệ được lồng ghép ngay từ cấp phổ thông. Trong khi đó, tại Việt Nam, ý thức này còn mờ nhạt, cả ở phía người sáng tạo và người tiêu dùng. Khi sản phẩm số được tạo ra và lan truyền dễ dàng, ranh giới giữa chia sẻ và xâm phạm càng trở nên mong manh.

Các chuyên gia tại tọa đàm "Game Việt Nam: Từ bản sắc văn hóa đến khát vọng toàn cầu" đều thống nhất: "Bản quyền là nền tảng cốt lõi của sáng tạo". Không thể nói đến kinh tế sáng tạo nếu nền tảng bảo vệ sáng tạo chưa vững. Việc đạo nhái, sao chép ý tưởng đang là rào cản lớn nhất khiến ngành game Việt khó vươn ra thế giới, dù tiềm năng không hề thua kém các nước trong khu vực. Thậm chí, nhiều ý kiến còn cảnh báo: "Không có bản quyền, sẽ không có bản sắc", bởi chỉ khi được bảo vệ, các nhà sáng tạo mới dám mạnh dạn đưa văn hóa dân tộc (truyền thuyết, lịch sử, âm nhạc dân gian) vào game, để bản sắc Việt được lan tỏa bền vững trong không gian số.

Sự bùng nổ của Trí tuệ Nhân tạo (AI) càng khiến vấn đề bản quyền trở nên phức tạp. Theo ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, ngành game và các lĩnh vực sáng tạo khác đang đối diện với thách thức lớn khi AI có thể tạo ra sản phẩm mới sau khi thu nhận lượng dữ liệu đồ sộ là các tác phẩm có bản quyền.

Bên cạnh thách thức, bối cảnh chuyển đổi số toàn cầu mở ra cơ hội lớn. Thế hệ trẻ Việt Nam có lợi thế về năng lực công nghệ, tiếp cận nhanh với AI, Blockchain, đồ họa 3D và lập trình di động. Nếu được bảo vệ bằng hệ thống bản quyền minh bạch, game Việt hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm xuất khẩu văn hóa, tương tự như K-pop hay Anime của Hàn Quốc và Nhật Bản.

Để biến khát vọng "Make in Vietnam" thành hiện thực trong lĩnh vực này, cần có những giải pháp đồng bộ:

Hoàn thiện Hệ thống Pháp lý: Cần có những chính sách cụ thể về quỹ hỗ trợ bản quyền cho game Việt; cơ chế xử phạt và bồi thường rõ ràng đối với hành vi đạo nhái phần mềm; đồng thời nghiên cứu các hướng dẫn pháp lý để giải quyết vấn đề AI và bản quyền. Việt Nam cần tiếp tục tham gia và thực thi nghiêm túc các hiệp ước quốc tế về quyền tác giả.

Nâng cao Văn hóa Bản quyền: Đây là trách nhiệm của cả xã hội. Cần lồng ghép giáo dục về sở hữu trí tuệ trong hệ thống giáo dục quốc dân; xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền từ người lập trình, nhà sản xuất đến người tiêu dùng.

Trách nhiệm của Doanh nghiệp: Các doanh nghiệp công nghệ cần xây dựng văn hóa nội bộ tôn trọng bản quyền, sử dụng phần mềm có phép, và đào tạo nhân lực am hiểu pháp lý. Chính họ là tuyến đầu trong việc hình thành văn hóa bản quyền trong công nghiệp sáng tạo.

Trong kỷ nguyên số, sáng tạo là tài sản đặc biệt. Bản quyền chính là "tuyến phòng thủ" cuối cùng bảo vệ tài sản ấy. Khi thế hệ trẻ Việt Nam đang khẳng định vị thế trong thế giới sáng tạo, "Make in Vietnam" sẽ thể hiện qua những hành động thiết thực góp phần tôn trọng giá trị trí tuệ, bảo vệ bằng luật pháp và tôn vinh, tỏa sáng bằng văn hóa.

Hương Mi