Người nông dân dù là người trực tiếp tạo ra hạt cà phê, nhưng vẫn chịu cảnh bán “công sức và rủi ro” với mức giá thấp hơn nhiều giá trị thực. Chính sự bất cân xứng về chuẩn mực, tài chính và thông tin đã khiến giá trị gia tăng tập trung ở cuối chuỗi, nơi thương hiệu và trải nghiệm tiêu dùng chiếm ưu thế.

Nếu muốn bứt lên, cà phê Việt phải dịch chuyển từ “bán khối lượng” sang “bán chuẩn”. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cấu trúc liên kết, khi doanh nghiệp đóng vai trò “trạm chuẩn” để hỗ trợ nông dân đáp ứng các yêu cầu quốc tế, đồng thời thiết lập cơ chế hợp đồng thưởng – phạt minh bạch. Hồ sơ số cho từng lô hàng, kết quả kiểm định hương vị và truy xuất vùng trồng sẽ trở thành “hộ chiếu” để sản phẩm bước vào những phân khúc giá trị cao. Bên cạnh đó, việc ứng dụng các công cụ tài chính như hợp đồng phòng hộ giá cũng giúp giảm rủi ro, gia tăng quyền tự chủ cho nông hộ và hợp tác xã.

Thí điểm các sàn đấu giá vi mô cho robusta – arabica theo lô nhỏ là một hướng đi đáng chú ý. Cách làm này không chỉ tạo điểm tham chiếu giá công khai mà còn khuyến khích đầu tư vào chất lượng đặc tính, giúp cà phê Việt thoát khỏi sự lệ thuộc duy nhất vào giá sàn quốc tế. Song song, công nghệ đo lường và truy xuất chỉ thực sự có ý nghĩa khi được gắn chặt với điều khoản hợp đồng và dữ liệu minh bạch, đảm bảo rằng mỗi bằng chứng về chất lượng đều được quy đổi thành phần thưởng kinh tế rõ ràng.

Vai trò Nhà nước trong quá trình này là xây dựng chuẩn quốc gia tương thích quốc tế, tạo cơ chế trọng tài hợp đồng nhanh, và hạ tầng thử nghiệm chất lượng với chi phí thấp. Khi những yếu tố ấy hội tụ, thước đo thành công không còn nằm ở sản lượng xuất khẩu mà là tỷ lệ giá trị giữ lại trong tay người trồng và doanh nghiệp nội địa. Chỉ khi quyền lực thương lượng dịch chuyển ngược dòng, Việt Nam mới thực sự trở thành một cường quốc cà phê có tiếng nói trên bản đồ thế giới.

TH