Mỗi khâu trong chuỗi giá trị này đều có vai trò và quyền lực thương lượng riêng, quyết định cách thức lợi ích được phân bổ. Thực tế ở Việt Nam cho thấy, chuỗi giá trị sữa hiện còn nhiều bất cân xứng, khi doanh nghiệp chế biến và hệ thống phân phối nắm quyền lực vượt trội, trong khi nông hộ và hợp tác xã thường ở thế yếu.

Tại khâu sản xuất nguyên liệu, nông hộ là lực lượng đông đảo nhưng phụ thuộc vào doanh nghiệp thu mua. Giá sữa tươi nguyên liệu thường do doanh nghiệp quyết định, nông dân ít có cơ hội mặc cả. Các hợp tác xã bò sữa ra đời nhằm tăng sức mạnh thương lượng, song đa số quy mô còn nhỏ, thiếu vốn và công nghệ, nên vai trò trung gian chưa thật sự mạnh mẽ. Ngược lại, doanh nghiệp chế biến nắm lợi thế về thương hiệu, công nghệ và thị trường. Họ có thể quyết định sản phẩm nào sẽ ra đời, giá bán bao nhiêu, và phân phối theo cách nào, khiến lợi nhuận chủ yếu dồn về khâu này.

Khâu phân phối cũng là một điểm nút quyền lực. Hệ thống siêu thị, cửa hàng tiện lợi và kênh bán hàng trực tuyến hiện chi phối phần lớn dòng chảy sản phẩm. Với quyền lực thương lượng cao, các nhà bán lẻ có thể yêu cầu doanh nghiệp cung cấp mức chiết khấu lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận toàn chuỗi. Điều này càng làm cho nông hộ và hợp tác xã trở nên thiệt thòi khi giá sữa nguyên liệu khó tăng, trong khi giá bán lẻ ngày càng cao. Người tiêu dùng cuối cùng phải trả mức giá không hề thấp, nhưng giá trị thu về cho người sản xuất ban đầu lại hạn chế.

Để chuỗi giá trị sữa trở nên công bằng và bền vững, cần có những điều chỉnh chính sách và mô hình hợp tác mới. Hợp tác xã phải được hỗ trợ để trở thành tác nhân thực sự có tiếng nói, tham gia vào việc đàm phán giá và cung ứng dịch vụ kỹ thuật cho nông hộ. Doanh nghiệp chế biến cần cam kết minh bạch hơn trong thu mua và chia sẻ lợi ích. Đồng thời, việc xây dựng cơ chế truy xuất nguồn gốc toàn chuỗi sẽ giúp người tiêu dùng hiểu rõ ai là người tạo ra giá trị, từ đó tăng sức ép xã hội để lợi ích không bị dồn về một phía. Chỉ khi đó, ngành sữa mới có thể phát triển cân bằng, nuôi dưỡng cả người nông dân lẫn thương hiệu quốc gia.

Đức Tài