Trong hành trình khẳng định độc lập tự chủ về khoa học và công nghệ, Việt Nam đã xác định rõ: con người là yếu tố trung tâm của mọi chính sách đổi mới sáng tạo. Máy móc có thể nhập khẩu, thiết bị có thể mua, nhưng năng lực sáng tạo, tư duy khoa học và bản lĩnh công nghệ thì chỉ có thể hình thành từ chính nội lực của con người Việt Nam.

Tuy nhiên, trong nhiều năm, chính sách phát triển nhân lực KH&CN của nước ta vẫn tồn tại những “điểm nghẽn” – thiếu gắn kết giữa đào tạo với nghiên cứu, giữa nghiên cứu với thị trường và giữa chính sách đãi ngộ với hiệu quả thực tiễn. Luật KH&CN 2025 được kỳ vọng sẽ khắc phục khoảng trống ấy bằng những cải cách mang tính hệ thống.

Từ đào tạo theo nhu cầu sang đào tạo theo năng lực sáng tạo

Mô hình đào tạo trước đây nặng về lý thuyết và bằng cấp, ít chú trọng khả năng ứng dụng. Hệ quả là nhiều kỹ sư, nhà nghiên cứu trẻ có trình độ học vấn cao nhưng lại chưa làm chủ được các công nghệ lõi mà Việt Nam đang cần.

Luật KH&CN 2025 định hướng chuyển sang đào tạo dựa trên năng lực đổi mới sáng tạo, lấy doanh nghiệp và thị trường làm thước đo hiệu quả. Các viện, trường sẽ phải gắn kết chặt chẽ với khu vực sản xuất và doanh nghiệp công nghệ, hình thành chuỗi đào tạo – nghiên cứu – ứng dụng – thương mại hóa ngay trong hệ thống giáo dục đại học.

Đây chính là nền tảng của mô hình “đại học đổi mới sáng tạo” nơi sinh viên không chỉ học để làm việc, mà học để sáng tạo, khởi nghiệp và tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển công nghệ mới.

Chính sách đãi ngộ – động lực giữ chân và thu hút nhân tài

Một trong những điểm nổi bật của Luật KH&CN 2025 là cải cách cơ chế đãi ngộ và trọng dụng nhân tài. Lần đầu tiên, khung pháp lý cho phép các viện, trường và doanh nghiệp KH&CN được tự chủ trong trả lương, thưởng, chia sẻ lợi nhuận từ kết quả nghiên cứu, thay vì phụ thuộc vào ngân sách cứng nhắc.

Đặc biệt, việc cho phép chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài tham gia nghiên cứu theo cơ chế linh hoạt – không ràng buộc biên chế hay hộ khẩu – mở ra cơ hội kết nối trí thức toàn cầu với các chương trình KH&CN quốc gia. Đây là bước tiến lớn về tư duy quản trị nhân lực trong lĩnh vực khoa học.

Xây dựng “nguồn nhân lực mở” cho quốc gia sáng tạo

Khái niệm “nguồn nhân lực mở” nghĩa là không giới hạn bởi địa lý, biên chế hay hình thức tổ chức. Mọi công dân có năng lực nghiên cứu, sáng tạo, từ trong nước đến kiều bào ở nước ngoài, đều có thể đóng góp vào hệ sinh thái KH&CN Việt Nam.

Để hiện thực hóa điều này, cần có hạ tầng số phục vụ quản lý tri thức và kết nối nhân lực, như cơ sở dữ liệu quốc gia về nhà khoa học, nền tảng số cho các dự án nghiên cứu mở, và công cụ định danh khoa học số hóa (digital researcher ID). Khi con người được kết nối, tri thức sẽ không còn biên giới, và độc lập khoa học sẽ được củng cố từ chính nội lực của cộng đồng sáng tạo Việt Nam.

Tự chủ nhân lực: nền móng cho tự chủ công nghệ

Tự chủ về con người là điều kiện tiên quyết cho tự chủ công nghệ. Một quốc gia có thể nhập khẩu máy móc, nhưng không thể nhập khẩu tri thức và sáng tạo. Luật KH&CN 2025 vì thế không chỉ sửa đổi các điều khoản về cơ chế nghiên cứu, mà còn mở ra tư duy mới về con người khoa học – năng động, sáng tạo, dấn thân và toàn cầu hóa.

Phát triển nguồn nhân lực KH&CN không còn là nhiệm vụ riêng của Bộ KH&CN hay các trường đại học, mà là chiến lược quốc gia. Bởi chỉ khi có đội ngũ nhân lực sáng tạo mạnh mẽ, Việt Nam mới có thể làm chủ tương lai công nghệ của chính mình.

Đức Tài