Tài sản SHTT: công cụ pháp lý bảo vệ đòn bẩy kinh tế

Thương hiệu thực phẩm không chỉ là một cái tên hay logo in trên bao bì. Nó là câu chuyện về chất lượng, nguồn gốc và niềm tin mà doanh nghiệp gửi gắm đến người tiêu dùng. Trong ngành thực phẩm, nơi cạnh tranh khốc liệt và hàng giả tràn lan, sở hữu trí tuệ (SHTT) – từ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, đến bằng sáng chế – chính là “bộ giáp” pháp lý giúp doanh nghiệp bảo vệ tài sản thương hiệu và xây dựng lòng tin bền vững.

Từ vụ bắt giữ đối tượng làm giả chè Thái Nguyên ở Ninh Bình đến chiến dịch mediatour quảng bá thương hiệu chè vào tháng 6/2025, Thái Nguyên đã cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ SHTT để giữ gìn giá trị của một sản phẩm truyền thống.

Nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là đòn bẩy kinh tế. Một ví dụ điển hình là vụ bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Dương Xá” cho gạo thơm tại Bắc Ninh năm 2023. Nhờ đăng ký thành công, nông dân địa phương đã xuất khẩu gạo sang châu Âu với giá tăng 15%, theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Bắc Ninh. Ngược lại, trà búp ổi Tân Yên (Bắc Giang) lại gặp khó khăn khi chưa đăng ký đầy đủ chỉ dẫn địa lý. Kết quả là sản phẩm này bị trà trộn với trà giá rẻ từ các vùng khác, khiến giá trị thương hiệu giảm sút và người tiêu dùng hoang mang.

“Chỉ dẫn địa lý là giấy thông hành để sản phẩm địa phương vươn ra thế giới,” ông Nguyễn Văn Phong, đại diện Hiệp hội Nông nghiệp Bắc Ninh, chia sẻ tại một hội thảo năm 2024.

Tỉnh Thái Nguyên là một tấm gương sáng trong việc bảo vệ thương hiệu chè – sản phẩm được mệnh danh là “đệ nhất danh trà” của Việt Nam. Tháng 6/2025, cơ quan chức năng tỉnh này đã phối hợp với Ninh Bình đã triệt phá một đường dây sản xuất chè giả mạo chỉ dẫn địa lý “chè Thái Nguyên”. Các đối tượng đã sử dụng chè kém chất lượng, đóng gói với nhãn mác giả chỉ dẫn địa lý để đánh lừa người tiêu dùng. Theo Công an tỉnh, lô hàng giả trị giá hơn 500 triệu đồng đã bị tịch thu, và ba đối tượng liên quan bị khởi tố. “Việc làm giả không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn làm tổn thương uy tín của chè Thái Nguyên,” ông Trần Quốc Toàn, Giám đốc Sở Công Thương Thái Nguyên, nhấn mạnh.

Để tăng cường nhận diện thương hiệu, Thái Nguyên còn tổ chức mediatour cuối tháng 6/2025, mời các nhà báo, KOLs và nhà văn đến thăm các vùng chè nổi tiếng như Tân Cương và La Bằng. Sự kiện này không chỉ quảng bá chất lượng chè mà còn nâng cao nhận thức về giá trị của SHTT.

Các công cụ bảo vệ tài sản SHTT

Để bảo vệ thương hiệu, truy xuất nguồn gốc gắn liền với SHTT là giải pháp không thể thiếu. Ở châu Âu, mô hình Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ (GI – Protected Geographical Indication) đã giúp các sản phẩm như phô mai Parmesan hay thịt nguội prosciutto khẳng định chất lượng và nguồn gốc. Mỗi sản phẩm đều có chứng nhận GI, đảm bảo không thể làm giả. Việt Nam có thể học hỏi mô hình này để bảo vệ các đặc sản như chè Thái Nguyên hay nước mắm Phú Quốc.

Một công cụ hiệu quả khác là công nghệ blockchain, như nền tảng DeepSignature của UK đã đăng ký tại US, nay chuyển nhượng cho DeepPro tại TP HCM, đã được áp dụng trong ngành thực phẩm, cà phê để minh bạch hóa chuỗi cung ứng từ nông trại đến tay người tiêu dùng. Tại Việt Nam, Vinamilk đã tiên phong sử dụng mã QR kết hợp blockchain để người mua có thể quét và kiểm tra nguồn gốc sữa Organic. “Khách hàng chỉ cần một lần quét mã để biết sản phẩm đến từ đâu, được sản xuất thế nào,” bà Nguyễn Thị Minh, Giám đốc Marketing Vinamilk, chia sẻ.

Giám định định kỳ cũng là một bước quan trọng để duy trì chất lượng thương hiệu. Các doanh nghiệp như Vinamilk thường xuyên hợp tác với Trung tâm Sở hữu Trí tuệ để giám định nồng độ dinh dưỡng trong sản phẩm Organic, đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn đã cam kết.

Tương tự, chè Thái Nguyên được kiểm tra định kỳ bởi các cơ quan chuyên môn để đảm bảo giữ vững danh tiếng “đệ nhất danh trà”. Thái Nguyên hiện có hơn 20.000 ha diện tích trồng chè, xuất khẩu sang 110 quốc tế, với giá trị ước tính đạt 2 tỷ USD vào năm 2023, theo Vietnam Tea Association. Việc giám định không chỉ giúp phát hiện vi phạm mà còn củng cố niềm tin của người tiêu dùng.

Doanh nghiệp Việt cần làm gì?

Vấn đề đặt ra, muốn tăng cường quản trị thương hiệu thực phẩm thông qua công cụ SHTT, doanh nghiệp Việt cần làm gì?

Nhìn ra thế giới, các doanh nghiệp thực phẩm lớn đã cho thấy bài học quý giá về quản trị SHTT. Năm 2016, chuỗi siêu thị Whole Foods (Mỹ) đối mặt với cáo buộc bán thực phẩm không đạt chuẩn.

Thay vì che giấu, họ công khai kết quả kiểm toán nội bộ và mời báo chí giám sát, giúp khủng hoảng lắng xuống chỉ sau hai tuần. Trong khi đó, vụ việc C.P. Vietnam năm 2025 lại cho thấy hậu quả của việc thiếu minh bạch. Chỉ dựa vào thông cáo báo chí, C.P. để lại “khoảng trống thông tin,” khiến dư luận càng thêm nghi ngờ.

Một ví dụ khác là chiến dịch “Đi trên nước” của TEA+ (Suntory PepsiCo) năm 2018. Khi ngành trà đóng chai cạnh tranh khốc liệt, TEA+ đã sử dụng SHTT để bảo vệ sản phẩm trà Ô Long, đồng thời kết hợp truyền thông sáng tạo với KOLs để khẳng định chất lượng. “Chúng tôi muốn khách hàng cảm nhận được sự khác biệt từ nguồn gốc đến hương vị,” bà Bùi Việt Hằng, Marketing Manager Suntory PepsiCo, chia sẻ.

Để bảo vệ thương hiệu thực phẩm, doanh nghiệp Việt Nam cần hành động quyết liệt hơn. Trước hết, đăng ký nhãn hiệu không chỉ ở cấp quốc gia mà còn quốc tế thông qua Hệ thống Madrid Protocol, giúp bảo vệ thương hiệu tại các thị trường xuất khẩu. Thái Nguyên, với thương hiệu chè đã được bảo hộ tại 10 quốc gia, là một ví dụ đáng học hỏi.

Thứ hai, doanh nghiệp nên xây dựng đơn vị giám định nội bộ hoặc hợp tác với các tổ chức chuyên môn như Phuoc & Associates để theo dõi và xử lý vi phạm SHTT.

Ngoài ra, việc tổ chức các khóa tập huấn về SHTT, như đề xuất của Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam, sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ hiểu rõ cách bảo vệ thương hiệu. “SHTT không phải là thủ tục, mà là chiến lược để tồn tại trong thị trường cạnh tranh,” Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm, Luật sư bảo vệ thương hiệu, nhấn mạnh.

Sở hữu trí tuệ không chỉ là “bộ giáp” cho doanh nghiệp mà còn là cam kết bảo vệ người tiêu dùng khỏi hàng giả, hàng kém chất lượng. Từ thành công của chè Thái Nguyên, gạo Dương Xá, đến bài học từ Whole Foods, rõ ràng SHTT là chìa khóa để xây dựng niềm tin và nâng tầm thương hiệu.

Trong một thị trường mà mỗi sản phẩm là một câu chuyện, việc bảo vệ câu chuyện ấy – từ nguồn gốc, chất lượng, đến giá trị – chính là cách để doanh nghiệp chinh phục trái tim khách hàng.

Như thông điệp mà các chuyên gia luôn nhấn mạnh: “SHTT không chỉ bảo vệ doanh nghiệp, mà còn bảo vệ người tiêu dùng và giá trị của cả một ngành.”

Phạm Tài