Sinh ra tại Vĩ tuyến 17, tỉnh Quảng Trị, trong một gia đình nghèo khó, con đường học vấn và nghiên cứu của Nguyễn Thị Hoài đầy thử thách. Tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, chị từ chối cơ hội trở thành trình dược viên với thu nhập cao để theo đuổi nghiên cứu khoa học. Học lên cao học, tiến sĩ. Năm 31 tuổi, chị bảo vệ luận án tiến sĩ với điểm tuyệt đối. Sau đó còn sang Nhật nghiên cứu sau tiến sĩ một năm tại Trường đại học Toyama. Ở tuổi 35, chị trở thành giáo sư trẻ nhất của Đại học Huế, một cột mốc đáng tự hào trong hành trình cống hiến không ngừng nghỉ.

Từ miệt mài nghiên cứu đến những giải thưởng danh giá

Trên mảnh đất Quảng Trị nắng gió, giữa cái nóng hầm hập của tháng 3 năm 2023, Giáo sư Nguyễn Thị Hoài cùng các học trò của mình, trong đó có nghiên cứu sinh Đoàn Quốc Tuấn, miệt mài trong xưởng chiết xuất dược liệu.

Từ 7 giờ sáng, hai cô trò đã có mặt, bắt đầu một ngày dài không ngừng nghỉ. Nhiệt độ cao, máy móc vận hành liên tục, không một phút gián đoạn để theo dõi quá trình chiết xuất. Cơm trưa cũng chỉ là những suất ăn vội vàng được ship đến tận xưởng. Dự định hoàn thành vào chiều tối, nhưng một số mẫu hỏng khiến cả hai phải vệ sinh lại toàn bộ hệ thống, kéo dài công việc đến hơn 12 giờ 30 phút khuya.

Khi Tuấn mệt lả, GS Hoài vẫn tỉnh táo, dứt khoát bảo: “Ngủ đi, để cô lái xe!”. Và thế là, chị lái xe từ Quảng Trị về Huế, đến nơi lúc hơn 2 giờ sáng, chỉ để kịp chuẩn bị cho tiết dạy hoặc cuộc họp quan trọng sáng hôm sau. “Cô không nghỉ lúc nào cả, không hiểu sao cô lại khỏe và tỉnh táo đến thế,” Tuấn nhớ lại và kể, tràn đầy ngưỡng mộ.

GS.TS Nguyễn Thị Hoài, sinh năm 1977, được sinh viên Đại học Huế trìu mến gọi là “bà đầm thép”. Với mái tóc ngắn cá tính, cử chỉ dứt khoát, chị là hiện thân của niềm đam mê khoa học cháy bỏng trong mắt sinh viên và nhiều đồng nghiệp. Mỗi ngày, chị dành 12 tiếng trong phòng thí nghiệm, chỉ nghỉ đúng ba ngày Tết. 

Tính đến nay, chị là chủ nhiệm 6 đề tài cấp Bộ, sở hữu 84 công trình nghiên cứu, trong đó 21 công trình được công bố trên các tạp chí và hội nghị quốc tế uy tín. Năm 2017, chị được Hội đồng khoa học L’Oreal – UNESCO For Women in Science vinh danh là Nhà khoa học nữ xuất sắc.

Năm 2024, cụm công trình “Chiết xuất xanh hoạt chất có hoạt tính sinh học từ dược liệu” do GS.TS Nguyễn Thị Hoài làm chủ nhiệm tiếp tục được vinh danh trao Giải thưởng Sáng tạo nữ Cố đô Huế lần thứ I, khẳng định giá trị khoa học và tiềm năng ứng dụng to lớn.

Cụm công trình này tập trung vào chiết xuất các hoạt chất từ nghệ, vàng đắng, hoa hòe bằng các dung môi xanh như dung môi sâu eutectic, dung môi gốc sinh học, hay hydrotropes.

“Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, nhưng việc chiết xuất truyền thống thường sử dụng dung môi hữu cơ độc hại, gây nguy cơ cho môi trường và người tiêu dùng. Chúng tôi nghiên cứu các dung môi xanh để đảm bảo an toàn, hiệu quả, và bền vững,” GS Hoài chia sẻ. Công trình không chỉ tối ưu hóa quy trình chiết xuất mà còn đánh giá hoạt tính sinh học, so sánh với phương pháp truyền thống, mở ra hướng đi tiên phong cho ngành dược phẩm và mỹ phẩm Việt Nam.

Khai phá sức mạnh của cỏ cây

Niềm đam mê lớn nhất của GS Hoài là nghiên cứu dược liệu chống ung thư, một lĩnh vực xuất phát từ chính trải nghiệm cá nhân. Năm 30 tuổi, chị đối mặt với ung thư tuyến giáp. Từ một người nghiên cứu dược liệu chị trở thành người phải sử dụng thuốc mỗi ngày, trải qua ba lần phẫu thuật và vô số đợt xạ trị, hóa trị. Lúc ấy, Giáo sư Hoài thấu hiểu giá trị của thời gian và sự sống.

Chính “biến cố” đó không làm gục ngã được “bà đầm thép” mà còn làm động lực để giáo sư Hoài khao khát hơn trên hành trình tìm ra những loại thuốc giá thành phù hợp để người Việt, đặc biệt là người nghèo, có cơ hội chữa trị.

Đề tài cấp Bộ về cây thuốc của đồng bào Pa Cô - Vân Kiều là minh chứng cho tâm huyết ấy. Chị và cộng sự đã thu thập 102 cây thuốc, xác định 14 cây có tác dụng chống ung thư, 16 cây chống oxy hóa, và đặc biệt phát hiện hai cây tiềm năng: Bù dẻ tía (chống ung thư) và Mán đỉa (chống oxy hóa).

Để có được kết quả này, chị cùng học trò lặn lội đến các bản làng của đồng bào Pa Cô, ăn ở cùng bà con, thuyết phục các thầy lang chia sẻ bài thuốc gia truyền.

“Họ coi bài thuốc như kế sinh nhai, nên không dễ dàng tiết lộ. Tôi cam kết, nếu nghiên cứu thành công, sẽ quay lại giúp bà con trồng cây thuốc để xóa đói giảm nghèo,” chị kể lại. Khi nhận được kết quả nghiên cứu, với hoạt chất ức chế 70% tế bào ung thư mà không hại tế bào thường, chị đã khóc vì vui mừng. “Đây mới là bước đầu tiên. Hành trình đưa dược liệu vào sản phẩm thực tế có thể mất hàng chục năm, nhưng tôi tin nó đáng giá,” chị Hoài từng bộc bạch.

Vị giáo sư đầy “lửa”

Không chỉ là nhà khoa học xuất sắc, GS Hoài còn là người truyền cảm hứng mạnh mẽ. Phòng thí nghiệm của chị tại Đại học Y Dược – Đại học Huế luôn tấp nập sinh viên, mở cửa cả thứ Bảy, Chủ Nhật. Nhìn các em hăng hái làm nghiên cứu, “Bà Đầm Thép” như thấy lại chính mình. Nhiều công trình quốc tế được công bố hàng năm từ nhóm của chị là minh chứng cho sức ảnh hưởng ấy.

Đồng nghiệp nhận xét: “Cô ấy đến sớm nhất, về muộn nhất. 29 Tết phòng thí nghiệm vẫn sáng đèn, mùng 3 Tết đã thấy cô đi làm.”

Dù bận rộn, chị luôn tìm cách hỗ trợ sinh viên, từ việc tìm học bổng nước ngoài đến kết nối với các quỹ nghiên cứu. Khó khăn lớn nhất ở Việt Nam là thiếu kinh phí và tư duy chia đều trong quản lý. GS Hoài cố gắng tìm nguồn tài trợ để các đề tài không bị gián đoạn.

Với GS Hoài, phòng thí nghiệm là “đại bản doanh” hấp dẫn hơn cả mua sắm hay giải trí. Người phụ nữ của khoa học có thể không biết đến những bộ phim mới ra rạp gần đây, không phải những cửa hàng làm đẹp, mua sắm mới nổi nhưng nếu nói về chi Hedyotis và tiềm năng chống ung thư của cây cỏ câu chuyện sẽ trở nên sôi nổi.

Đi sớm về muộn, các con của chị thậm chí đã đùa “phòng lab mượn mẹ mãi”. Cuộc sống của vị Giáo sư nữ trẻ xoanh quanh dược liệu, và dường như chỉ khi làm khoa học mới khiến người phụ nữ ấy hạnh phúc. Thậm chí là không bớt thời gian để có được một cuộc phỏng vấn với báo chí bởi vốn tính khiêm nhường, chẳng muốn nói về mình mà chỉ để những kết quả, thành tựu lên tiếng.

Từ cô gái nghèo ở Quảng Trị dám ước mơ đến giáo sư trẻ nhất Đại học Huế, GS.TS Nguyễn Thị Hoài đã biến ước mơ khoa học thành hiện thực. Với “bà đầm thép” mỗi ngày là một hành trình chinh phục những giới hạn mới, khai phá sức mạnh mới từ cỏ cây quanh ta. Hành trình chinh phục ấy không chỉ cho bản thân mà còn cho cộng đồng và tương lai y học Việt Nam.

 Bảo Hòa