Chỉ trong vài năm, AI tạo sinh đã trở thành một công cụ quen thuộc trong hoạt động sáng tạo. Từ thiết kế logo, xây dựng chiến dịch truyền thông, viết mã nguồn phần mềm đến sản xuất nội dung số, nhiều doanh nghiệp đã đưa AI vào gần như mọi khâu của quy trình làm việc. Điều này giúp rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm và giảm đáng kể chi phí sáng tạo.

Thế nhưng, phía sau sự bùng nổ đó là một câu hỏi mà pháp luật tại nhiều quốc gia vẫn chưa thể trả lời dứt khoát: nếu AI tạo ra một tác phẩm, ai là chủ sở hữu của tác phẩm đó?

Tại Canada, vấn đề này đang trở thành chủ đề được giới luật sư sở hữu trí tuệ đặc biệt quan tâm. Theo ông Roch Ripley, đối tác điều hành của hãng luật Gowling WLG, pháp luật Canada hiện chưa xác lập một nguyên tắc rõ ràng đối với các sản phẩm do AI tạo sinh tạo ra.

Nếu người dùng chỉ nhập một yêu cầu đơn giản rồi để AI tự tạo logo, bài viết hay hình ảnh, rất khó để khẳng định người sử dụng là tác giả theo nghĩa pháp lý. Khi quyền tác giả chưa được xác lập, doanh nghiệp cũng gần như không có cơ sở để ngăn người khác sao chép hoặc khai thác chính sản phẩm mà mình đang sử dụng.

Đây là điểm khác biệt căn bản giữa AI và các công cụ sáng tạo truyền thống. Trước đây, máy tính chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn con người trực tiếp tạo ra tác phẩm. Ngày nay, AI có thể đảm nhận phần lớn quá trình sáng tạo, khiến ranh giới giữa "người sử dụng công cụ" và "người sáng tạo" trở nên mờ nhạt.

Chính điều đó đang đặt hệ thống bản quyền trước một thách thức chưa từng có. Luật bản quyền vốn được xây dựng trên giả định rằng mọi tác phẩm đều bắt nguồn từ hoạt động sáng tạo của con người. Khi yếu tố con người dần bị thu hẹp, nền tảng của cơ chế bảo hộ cũng bắt đầu lung lay.

Không chỉ quyền sở hữu đối với sản phẩm đầu ra, AI còn kéo theo một tranh cãi lớn khác liên quan đến dữ liệu huấn luyện.

Hầu hết các mô hình AI hiện nay đều được đào tạo trên khối lượng dữ liệu khổng lồ, trong đó có sách, hình ảnh, bài báo, âm nhạc và mã nguồn phần mềm. Nhiều chủ sở hữu quyền cho rằng tác phẩm của họ đã bị sử dụng mà không có sự cho phép, dẫn tới hàng loạt vụ kiện nhằm vào các công ty AI lớn trên thế giới.

Các phán quyết của tòa án ở nhiều quốc gia vẫn chưa thống nhất. Có nơi coi việc huấn luyện AI trên dữ liệu có bản quyền thuộc phạm vi sử dụng hợp lý trong một số trường hợp, nhưng cũng có nơi yêu cầu phải xin phép hoặc trả phí cấp phép. Điều đó cho thấy pháp luật đang trong giai đoạn thích nghi với một công nghệ phát triển nhanh hơn nhiều so với tốc độ xây dựng chính sách.

Sự xuất hiện của AI cũng khiến những tranh chấp về phần mềm trở nên phức tạp hơn.

Đầu năm 2026, vụ rò rỉ mã nguồn Claude Code của Anthropic đã làm dấy lên một cuộc tranh luận mới. Điều khiến giới luật sư chú ý không phải chỉ là việc mã nguồn bị phát tán, mà là câu hỏi liệu đoạn mã đó có đủ điều kiện được bảo hộ bản quyền hay không, khi phần lớn quá trình lập trình được cho là do AI thực hiện.

Theo luật sư Jim Lepore của hãng Lenczner Slaght LLP, đây là một thay đổi rất lớn trong tư duy về quyền tác giả. Trong các tranh chấp truyền thống, vấn đề thường là ai đã sao chép mã nguồn. Còn hiện nay, câu hỏi đầu tiên lại là liệu tác phẩm đó có thực sự tồn tại quyền tác giả hay không.

Án lệ của Tòa án Tối cao Canada từ trước đến nay đều nhấn mạnh rằng một tác phẩm chỉ được bảo hộ nếu phản ánh kỹ năng và sự phán đoán sáng tạo của con người. Nếu AI đảm nhiệm gần như toàn bộ quá trình tạo ra tác phẩm, còn con người chỉ đưa ra vài câu lệnh đơn giản, việc chứng minh quyền tác giả sẽ trở nên rất khó khăn.

Điều đó không đồng nghĩa AI khiến quyền sở hữu trí tuệ biến mất, nhưng buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận.

Thay vì chỉ dựa vào bản quyền, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp xây dựng chiến lược bảo hộ tổng hợp. Mã nguồn có thể đồng thời được bảo vệ bằng bí mật kinh doanh; các giải pháp kỹ thuật có thể đăng ký sáng chế nếu đáp ứng điều kiện; thương hiệu tiếp tục được bảo vệ bằng nhãn hiệu; còn quy trình vận hành, dữ liệu và bí quyết kinh doanh cần được quản trị như những tài sản vô hình có giá trị.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần lưu lại toàn bộ quá trình tương tác với AI. Lịch sử chỉnh sửa, các lần đánh giá, lựa chọn và hoàn thiện kết quả có thể trở thành bằng chứng chứng minh mức độ đóng góp của con người nếu sau này xảy ra tranh chấp.

Ở góc độ rộng hơn, AI đang buộc pháp luật sở hữu trí tuệ phải đối mặt với một bài toán chưa từng có. Hệ thống bảo hộ hiện nay được xây dựng để khuyến khích con người sáng tạo, trong khi AI lại có khả năng tạo ra khối lượng nội dung khổng lồ gần như tức thời. Nếu mọi sản phẩm do AI tạo ra đều được bảo hộ như tác phẩm của con người, mục tiêu cân bằng giữa khuyến khích sáng tạo và bảo đảm cạnh tranh sẽ bị phá vỡ. Ngược lại, nếu không được bảo hộ, doanh nghiệp sẽ thiếu động lực đầu tư vào các sản phẩm mới.

Có lẽ vì vậy, câu hỏi lớn nhất mà AI đặt ra không phải là liệu máy móc có thể sáng tạo hay không, mà là hệ thống sở hữu trí tuệ sẽ phải thay đổi như thế nào để tiếp tục bảo vệ giá trị sáng tạo trong kỷ nguyên mà con người và AI cùng tham gia tạo ra tri thức.

Trần Ân