Câu hỏi hóc búa này vừa chính thức được đưa vào chương trình nghị sự nghị trường khi Bộ Tư pháp công bố hồ sơ thẩm định dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Trí tuệ nhân tạo. Dự thảo do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH-CN) soạn thảo không chỉ là một văn bản kỹ thuật, mà còn là nỗ lực thiết lập "luật chơi" công bằng trong kỷ nguyên máy học.

Hãy tưởng tượng một kịch bản không còn xa lạ: Một bác sĩ sử dụng phần mềm AI để phân tích hình ảnh y tế, hệ thống đưa ra kết quả sai dẫn đến phác đồ điều trị sai lầm, gây nguy hiểm cho tính mạng bệnh nhân. Hoặc một chiếc xe tự lái gây tai nạn trên đường cao tốc. Trong những tình huống này, pháp luật dân sự và hình sự hiện hành dường như đang "lực bất tòng tâm" để chỉ đích danh chủ thể chịu trách nhiệm.

Theo Bộ KH-CN, AI không đơn thuần là một công cụ tĩnh như chiếc kéo hay chiếc xe máy. Với khả năng tự học và đưa ra quyết định dựa trên thuật toán phức tạp, AI có thể tạo ra những hệ quả mà ngay cả nhà phát triển cũng không lường trước được. Việc thiếu vắng một khung pháp lý rõ ràng về trách nhiệm đang gây tâm lý hoang mang cho người tiêu dùng và tạo ra rủi ro pháp lý tiềm ẩn cho các doanh nghiệp công nghệ.

Nỗi lo không chỉ dừng lại ở sai sót kỹ thuật. Dự thảo nghị định cũng cảnh báo về những nguy cơ an ninh phi truyền thống như công nghệ deepfake bị lạm dụng để lừa đảo, bôi nhọ hoặc các thuật toán thiên vị dẫn đến sự bất công trong xét duyệt tín dụng và tuyển dụng.

Để giải quyết bài toán này, dự thảo Nghị định đề xuất một cơ chế quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Thay vì đánh đồng tất cả các loại hình AI, Bộ KH-CN kiến nghị phân loại hệ thống AI thành ba cấp độ: rủi ro cao, trung bình và thấp.

Trong đó, các hệ thống AI rủi ro cao (như y tế, giao thông, an ninh) sẽ bị đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt nhất. Nhà cung cấp bắt buộc phải thực hiện đánh giá hoặc chứng nhận sự phù hợp trước khi đưa sản phẩm ra thị trường. Đặc biệt, hồ sơ kỹ thuật về kiến trúc dữ liệu và biện pháp quản trị rủi ro phải được lập chi tiết và thông báo cho Bộ KH-CN để cấp mã định danh.

Đối với các hệ thống AI tạo sinh có khả năng tạo ra âm thanh, hình ảnh hoặc video giống thật, dự thảo đưa ra quy định cứng: nội dung phải được đánh dấu kỹ thuật và gắn nhãn hiển thị rõ ràng. Đây được xem là "vaccine" để ngăn chặn sự lây lan của tin giả và bảo vệ tính xác thực của thông tin.

Một điểm nhấn quan trọng trong dự thảo là cơ chế "giải trình". Khi có sự cố xảy ra, các đơn vị vận hành AI không thể đổ lỗi cho máy móc. Họ có nghĩa vụ phải làm rõ mức độ tự động hóa, vai trò giám sát của con người và phương thức xử lý sai lệch.

Quy định này khẳng định một nguyên tắc đạo đức cốt lõi: Con người phải luôn giữ quyền kiểm soát cuối cùng. Các cơ quan nhà nước cũng không ngoại lệ khi bắt buộc phải thực hiện đánh giá tác động trước khi vận hành các hệ thống AI có ảnh hưởng lớn đến quyền lợi công dân và dịch vụ công.

Việc thiết lập hành lang pháp lý này không chỉ nhằm mục đích chế tài, mà quan trọng hơn là tạo ra một môi trường an toàn để AI phát triển bền vững. Khi trách nhiệm được định nghĩa rõ ràng, niềm tin của xã hội vào công nghệ mới sẽ được củng cố, thúc đẩy Việt Nam tiến nhanh hơn trên bản đồ công nghệ toàn cầu nhưng vẫn giữ vững các giá trị đạo đức và an ninh quốc gia.

Phạm Tuấn