Sau hơn 15 năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã góp phần tạo hành lang pháp lý cho công tác quản lý, kiểm soát chất lượng thực phẩm. Tuy nhiên, sự phát triển của thương mại điện tử, chuỗi cung ứng hiện đại, cùng yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số khiến nhiều quy định hiện hành không còn đáp ứng thực tiễn.

Để khắc phục những bất cập này, Bộ Y tế đang hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) với định hướng chuyển từ phương thức quản lý hành chính sang quản lý dựa trên đánh giá nguy cơ, tăng cường hậu kiểm, kiểm soát theo chuỗi cung ứng và ứng dụng công nghệ số. Dự kiến, dự án luật sẽ được trình Quốc hội xem xét vào cuối năm nay.

Kiểm soát an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng

Một trong những thay đổi mang tính nền tảng của dự thảo là chuyển từ quản lý theo từng công đoạn sang kiểm soát xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất ban đầu, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, phân phối đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Theo dự thảo, thực phẩm ngay từ khâu sản xuất ban đầu phải đáp ứng các giới hạn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các chất gây ô nhiễm theo tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, nhiều cơ sở sản xuất sẽ phải áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc các tiêu chuẩn tương đương. Riêng cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe vẫn bắt buộc tuân thủ tiêu chuẩn GMP.

Đáng chú ý, các cơ sở đã áp dụng đầy đủ hệ thống quản lý chất lượng quốc tế hoặc các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt có thể được xem xét miễn giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Chính sách này nhằm giảm thủ tục hành chính, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nâng cao chất lượng sản xuất.

Trong quá trình lưu thông, cơ quan quản lý sẽ tăng cường lấy mẫu kiểm nghiệm, phân tích nguy cơ và truy xuất nguồn gốc thay vì chủ yếu xử lý khi đã xảy ra vi phạm.

Chuyển mạnh sang hậu kiểm, tăng trách nhiệm của sàn thương mại điện tử

Dự thảo cũng thay đổi phương thức quản lý theo hướng phân loại sản phẩm dựa trên mức độ rủi ro.

Theo đó, các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt và sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ nhỏ vẫn phải đăng ký bản công bố trước khi lưu hành.

Trong khi đó, nhiều nhóm thực phẩm khác chỉ cần công bố tiêu chuẩn áp dụng hoặc được miễn thủ tục công bố, nhưng sẽ được kiểm soát thông qua cơ chế hậu kiểm trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Đối với thực phẩm nhập khẩu, dự thảo tiếp tục duy trì ba phương thức kiểm tra gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm theo mức độ rủi ro. Những doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế sẽ được áp dụng cơ chế kiểm tra thuận lợi hơn, góp phần giảm chi phí và thời gian thông quan.

Một điểm mới đáng chú ý là lần đầu tiên dự thảo bổ sung trách nhiệm cụ thể đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử.

Theo đó, người bán phải cung cấp đầy đủ hồ sơ pháp lý của sản phẩm trước khi đưa lên sàn. Đồng thời, các nền tảng thương mại điện tử có trách nhiệm kiểm soát thông tin, xây dựng cơ chế rà soát sản phẩm và có thể phải chịu trách nhiệm liên đới nếu buông lỏng quản lý, gây thiệt hại cho người tiêu dùng.

Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm

Một nội dung mới khác là thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý an toàn thực phẩm thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất trên phạm vi cả nước.

Hệ thống này sẽ lưu trữ thông tin về doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, toàn bộ vòng đời sản phẩm, kết quả kiểm nghiệm, lịch sử thanh tra, cảnh báo và các sự cố an toàn thực phẩm.

Dự thảo cũng định hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), mã QR, mã vạch, nhãn điện tử và các nền tảng truy xuất nguồn gốc để hỗ trợ phân tích nguy cơ, cảnh báo sớm, thu hồi sản phẩm và xử lý vi phạm.

Bên cạnh đó, cơ sở dữ liệu sẽ được kết nối với hệ thống thông tin của các bộ, ngành liên quan như đăng ký doanh nghiệp, xuất nhập khẩu, tiêu chuẩn chất lượng và sản xuất nông nghiệp, qua đó hình thành mạng lưới quản lý thống nhất từ trung ương đến địa phương, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính.

Siết quản lý thức ăn đường phố và suất ăn tập thể

Nhóm chính sách cuối cùng tập trung vào việc giảm nguy cơ ngộ độc thực phẩm tại bếp ăn tập thể và các cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố.

Ngoài các điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm hiện hành, dự thảo bổ sung nhiều nghĩa vụ mới đối với cơ sở kinh doanh như lưu giữ hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, lưu mẫu thực phẩm, cập nhật kiến thức chuyên môn, xây dựng phương án xử lý sự cố và thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm với chính quyền địa phương.

Đối với chính quyền cơ sở, UBND cấp xã sẽ được giao thêm trách nhiệm lập danh sách các cơ sở kinh doanh trên địa bàn, tăng cường thanh tra, kiểm tra, tiếp nhận phản ánh của người dân, xử lý các vụ ngộ độc và cập nhật dữ liệu vi phạm lên hệ thống thông tin quốc gia.

Theo Bộ Y tế, việc tăng cường vai trò của chính quyền địa phương sẽ giúp phát hiện sớm nguy cơ mất an toàn thực phẩm, xử lý nhanh các sự cố ngay từ cơ sở, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý trong bối cảnh hoạt động sản xuất và kinh doanh thực phẩm ngày càng đa dạng.

Với bốn nhóm chính sách trọng tâm, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển từ mô hình quản lý nặng về tiền kiểm sang quản lý dựa trên nguy cơ và hậu kiểm, đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý, qua đó bảo vệ tốt hơn sức khỏe người tiêu dùng, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn.

TH